Ο Οδυσσέας Ελύτης, οι ηθοποιοί που θυσιάστηκαν στον πόλεμο, οι παραστάσεις που εμψύχωναν τους Έλληνες και τα 156 ονόματα του Μιχαήλ Ροδά
Η επιστράτευση του 1940 έφερε στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας ανθρώπους από κάθε επαγγελματικό χώρο. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ηθοποιοί, σκηνοθέτες, μουσικοί, ποιητές και συγγραφείς, άνθρωποι που μέχρι τότε υπηρετούσαν την τέχνη και τον πολιτισμό.
Για αρκετούς, η αναχώρηση για το μέτωπο σήμαινε ότι άφηναν πίσω τους τη θεατρική σκηνή και την επαγγελματική τους δραστηριότητα. Κάποιοι επέστρεψαν τραυματισμένοι, άλλοι συνέχισαν αργότερα την καλλιτεχνική τους πορεία, ενώ ορισμένοι δεν γύρισαν ποτέ.
Η συμμετοχή των καλλιτεχνών στον πόλεμο δεν περιορίστηκε, όμως, σε όσους πολέμησαν στην πρώτη γραμμή. Στην Αθήνα, οι θεατρικές παραστάσεις σχολίαζαν τις πολεμικές εξελίξεις, γυναίκες του θεάτρου προσέφεραν εθελοντική εργασία στα νοσοκομεία και το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών προσπαθούσε να στηρίξει τους στρατευμένους και τις οικογένειές τους.
Τα ονόματα και οι ιστορίες αυτών των ανθρώπων διασώζονται μέσα από βιογραφικές αναφορές και αρχειακές καταγραφές. Ανάμεσα στα σημαντικότερα τεκμήρια βρίσκεται ένας κατάλογος που δημοσιεύτηκε το 1941, όταν ο πόλεμος βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη.
Οδυσσέας Ελύτης
Οδυσσέας Ελύτης: Από το αλβανικό μέτωπο στη διεθνή αναγνώριση
Ανάμεσα στους ανθρώπους των γραμμάτων που συνδέθηκαν με το μέτωπο του 1940 ήταν ο Οδυσσέας Ελύτης. Ο ποιητής που αργότερα τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας υπηρέτησε στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, βιώνοντας τις συνθήκες μιας από τις πιο δύσκολες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία του στο μέτωπο αποτελεί μέρος της βιογραφίας ενός δημιουργού που έμελλε να αποκτήσει διεθνή ακτινοβολία. Η αναφορά του ανάμεσα στους ανθρώπους του πολιτισμού που συμμετείχαν στον πόλεμο υπενθυμίζει ότι η πνευματική ζωή της χώρας δεν έμεινε έξω από τις ιστορικές εξελίξεις.
Ο Ελύτης συγκαταλέγεται στα πρόσωπα που συνδέουν την ιστορία του πολέμου με τη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Η στρατιωτική του εμπειρία αποτελεί ένα από τα στοιχεία της ζωής του που αξίζει να θυμόμαστε μαζί με τη μεταγενέστερη ποιητική του διαδρομή.
Οι ηθοποιοί που πλήρωσαν με τη ζωή τους
Ανάμεσα στους ανθρώπους του θεάτρου που συνδέθηκαν με τις απώλειες του πολέμου συγκαταλέγονται ο Χρήστος Μωραΐτης και ο Πάνος Παπακυριακόπουλος, γνωστός με το καλλιτεχνικό όνομα Ντόλης.
https://track.adform.net/adfscript/?bn=90691852;cpjs=2;ord=1722488505;click=https://x.grxchange.gr/fwd/yzP/hQ55kprs/1tJxjlDoM/K8F9Kg1ap-1WBdxJMMfyi-2hM24O/
Ο Παπακυριακόπουλος, με καταγωγή από τη Μανωλάδα, υπηρέτησε ως έφεδρος λοχίας και σκοτώθηκε στις 25 Ιανουαρίου 1941, στο ύψωμα Σκουτάρα, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν διασωθεί για τη ζωή του.
Το όνομά του συνδέεται με την ιστορία των ηθοποιών που εγκατέλειψαν την επαγγελματική τους δραστηριότητα για να υπηρετήσουν στον στρατό. Η πορεία του διακόπηκε στο μέτωπο, μακριά από τη θεατρική ζωή στην οποία ανήκε.
Τραγική ήταν και η περίπτωση του Δήμου Αυγεία, κωμικού με καταγωγή από τη Σμύρνη. Σύμφωνα με τις σχετικές αφηγήσεις, υπηρέτησε ως κληρωτός, διακρίθηκε στο πεδίο της μάχης, προήχθη σε λοχία και παρασημοφορήθηκε. Παρά τον σοβαρό τραυματισμό του και την επιστροφή του στην Αθήνα, δεν κατάφερε να επιβιώσει.
Τον Αύγουστο του 1941, συνάδελφοί του επιχείρησαν να τον ενισχύσουν με τη διοργάνωση τιμητικής παράστασης. Η κίνηση αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλληλεγγύης που αναπτύχθηκε ανάμεσα στους ανθρώπους του θεάτρου, όταν πολλοί από αυτούς αντιμετώπιζαν τις συνέπειες του πολέμου.
Τα 156 ονόματα που κατέγραψε ο Μιχαήλ Ροδάς
Τον Μάρτιο του 1941, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Μιχαήλ Ροδάς (1884–1948) δημοσίευσε κατάλογο 156 ονομάτων ανθρώπων του θεάτρου που είχαν συμμετάσχει στον πόλεμο. Η καταγραφή βασιζόταν σε στοιχεία από τα αρχεία του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών.
Ο κατάλογος περιλάμβανε ηθοποιούς, αλλά και συγγραφείς, συνθέτες και σκηνοθέτες. Η δημοσίευσή του έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς πραγματοποιήθηκε ενώ ο πόλεμος συνεχιζόταν και η καταγραφή των ανθρώπων που είχαν επιστρατευθεί αποτελούσε ακόμη επίκαιρη υπόθεση.
Σε άλλες καταγραφές χρησιμοποιείται λίστα περίπου 120 ονομάτων. Οι διαφορές αυτές καθιστούν αναγκαία την εξέταση των πηγών και τη διασταύρωση των στοιχείων, ώστε να αποφεύγονται παραλείψεις και λανθασμένες ταυτοποιήσεις.
Πρόσθετη δυσκολία αποτελούν τα καλλιτεχνικά ψευδώνυμα. Ο Φλερύ αναφέρεται ως Παπαντωνόπουλος και ο Φέρμας ως Χατζηανδρέου. Η ταυτοποίηση των προσώπων είναι απαραίτητη για να συνδεθούν σωστά οι καταγραφές με τις αντίστοιχες βιογραφίες.
Ο κατάλογος του Ροδά αποτελεί πολύτιμη αφετηρία για την έρευνα της συμμετοχής του θεατρικού κόσμου στον πόλεμο. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχουν καταγραφεί όλοι οι καλλιτέχνες που υπηρέτησαν στο μέτωπο ή συνέβαλαν στον αγώνα με άλλον τρόπο.
Οι θεατρικές σκηνές της Αθήνας στον ρυθμό του πολέμου
Την ώρα που πολλοί ηθοποιοί βρίσκονταν στο μέτωπο, οι θεατρικές σκηνές της Αθήνας συνέχιζαν να λειτουργούν. Η επιθεώρηση, με τη σάτιρα, τη μουσική και τον σχολιασμό της επικαιρότητας, έγινε ένα από τα μέσα με τα οποία ο θεατρικός κόσμος ανταποκρίθηκε στις εξελίξεις.
Ανάμεσα στα έργα που παρουσιάστηκαν και συνδέθηκαν με την πολεμική ατμόσφαιρα ήταν το «Μπράβο, Κολονέλλο» και το «Φινίτα λα Μιούζικα», τα οποία σατίριζαν τον ιταλικό στρατό.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον ηθοποιό Νίκο Μηλιάδη, ο οποίος στο «Φινίτα λα Μιούζικα» υποδυόταν τον τραυματία. Σύμφωνα με τις σχετικές αφηγήσεις, ο ηθοποιός χαιρετούσε συγκινημένος τους θεατές και τους πραγματικούς τραυματίες που κάθονταν στις πρώτες σειρές.
Στον Πέτρο Κυριακό αποδίδεται η φράση: «Δεν ήταν παραστάσεις, ήταν εθνικές συγκεντρώσεις».
Οι παραστάσεις αυτές αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο το θέατρο συνδέθηκε με την πολεμική επικαιρότητα. Η σκηνή παρέμενε χώρος ψυχαγωγίας, αλλά συγχρόνως γινόταν σημείο συνάντησης για ένα κοινό που παρακολουθούσε με αγωνία τις ειδήσεις από το μέτωπο.
Η προσφορά των καλλιτεχνών εκδηλώθηκε και έξω από τα θέατρα. Γυναίκες του θεατρικού κόσμου εργάστηκαν εθελοντικά σε νοσοκομεία, ενώ άλλοι συμμετείχαν σε πρωτοβουλίες αλληλεγγύης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στην Αντίσταση κατά την Κατοχή.
Ο Σπύρος Πατρίκιος και το «Παιδί του Στρατιώτη»
Η συμβολή του θεατρικού κόσμου δεν περιορίστηκε στους ηθοποιούς που επιστρατεύθηκαν. Σημαντική ήταν και η προσπάθεια όσων ανέλαβαν τη στήριξη των συναδέλφων τους και των οικογενειών τους.
Ο Σπύρος Πατρίκιος, ηθοποιός της επιθεώρησης και της οπερέτας, είχε αναλάβει την προεδρία του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών. Στο πλαίσιο της δράσης του, ενδιαφέρθηκε για τους ηθοποιούς που υπηρετούσαν στο μέτωπο και επιδίωξε να εξασφαλίσει οικονομική βοήθεια για όσους είχαν ανάγκη.
Παράλληλα, οργανώθηκε η πρωτοβουλία «Το Παιδί του Στρατιώτη», με στόχο τη φροντίδα των παιδιών των στρατευμένων ηθοποιών.
Η δράση αυτή αναδεικνύει τις ανάγκες που δημιουργήθηκαν μακριά από τις πολεμικές επιχειρήσεις. Η απουσία των εργαζομένων και οι οικονομικές δυσκολίες των οικογενειών καθιστούσαν αναγκαία τη συλλογική υποστήριξη.
Ο Σπύρος Πατρίκιος συνδεόταν και με τον χώρο των ελληνικών γραμμάτων: γιος του ήταν ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, ενώ αδελφή του ήταν η ποιήτρια Λιλή Ιακωβίδου.
Ο Φιλοποίμην Φίνος και τα κινηματογραφικά ντοκουμέντα
Ο Φιλοποίμην Φίνος επιχείρησε να καταγράψει με την κινηματογραφική του μηχανή σημαντικά στιγμιότυπα από το αλβανικό μέτωπο και την κατεχόμενη Αθήνα.
Το αρχείο του κατασχέθηκε από τις γερμανικές αρχές και μόνο ένα μικρό μέρος του διασώθηκε. Η απώλεια αυτή σήμαινε ότι μεγάλο μέρος του κινηματογραφικού υλικού που είχε συγκεντρωθεί για εκείνη την περίοδο δεν έφτασε στις επόμενες γενιές.
Το 1943, ενώ η χώρα βρισκόταν υπό γερμανική Κατοχή, ο Φίνος ίδρυσε τη Φίνος Φιλμ. Η πρώτη ταινία της εταιρείας, «Η φωνή της καρδιάς», προβλήθηκε στις 29 Μαρτίου 1943 στον κινηματογράφο Rex, στην οδό Πανεπιστημίου.
Η πορεία του Φίνου αποτελεί μέρος της ιστορίας του ελληνικού κινηματογράφου σε μια εποχή κατά την οποία η καταγραφή των γεγονότων και η συνέχιση της καλλιτεχνικής δημιουργίας αντιμετώπιζαν σοβαρές δυσκολίες.
Η αναζήτηση των καλλιτεχνών του 1940 συνεχίζεται
Οι άνθρωποι του ελληνικού πολιτισμού που συμμετείχαν στον πόλεμο δεν περιορίζονται στα ονόματα που έχουν γίνει ευρύτερα γνωστά. Οι κατάλογοι του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, οι δημοσιεύσεις της εποχής και οι βιογραφικές αναφορές αποτελούν σημαντικές πηγές για τη συμπλήρωση της ιστορικής εικόνας.
Η καταγραφή των 156 ονομάτων του Μιχαήλ Ροδά παραμένει ένα σημείο αναφοράς, αλλά η έρευνα μπορεί να προχωρήσει μέσα από τη μελέτη παλιών εφημερίδων, αρχείων και προσωπικών μαρτυριών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η διασταύρωση των ονομάτων και των ψευδωνύμων, ώστε κάθε πρόσωπο να ταυτοποιείται με ακρίβεια.
Μια χαρακτηριστική περίπτωση που αξίζει να εξεταστεί είναι εκείνη του Κώστα Χατζηχρήστου. Ο γνωστός ηθοποιός δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο των 156 ονομάτων του Μιχαήλ Ροδά, ωστόσο υπάρχουν βιογραφικές αναφορές που τον συνδέουν με τη συμμετοχή του στο Αλβανικό Μέτωπο. Η απουσία του από τον συγκεκριμένο κατάλογο υπενθυμίζει ότι η ιστορική έρευνα δεν εξαντλείται στις ήδη καταγεγραμμένες πηγές και ότι χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση και διασταύρωση στοιχείων.
Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, η αναφορά στους καλλιτέχνες του πολέμου αναδεικνύει μια πλευρά της ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας που συνδέεται τόσο με το μέτωπο όσο και με την κοινωνική ζωή στα μετόπισθεν.
Οι ηθοποιοί που επιστρατεύθηκαν, όσοι έχασαν τη ζωή τους, οι δημιουργοί που συνέχισαν να εργάζονται και εκείνοι που φρόντισαν τους συναδέλφους τους αποτελούν μέρος αυτής της ιστορίας. Η καταγραφή τους παραμένει ένα έργο που χρειάζεται προσεκτική έρευνα, ώστε τα ονόματα και οι διαδρομές τους να διασωθούν με ιστορική ακρίβεια.
Γιάννης Ρίτσος – Μάνος Κατράκης
Ο Κώστας Παπαχρήστος (όρθιος)
Ντίνος Ηλιόπουλος
Γιάννης Τσαρούχης
Επάνω αριστερά ο ποιητής Νίκος Καββαδίας
Από το Μέτωπο, από αριστερά όρθιοι: Δ. Γαλερίδης (δημοσιογράφος), Γεώργιος Καρτάλης (υπουργός), Δ. Θιβαδόπουλος (καθηγητής), Γεώργιος Θεοτοκάς (συγγραφέας), Συμεόνογλου (βιομήχανος) Κώστας Μάγερ (δημοσιογράφος). Καθιστοί: Ευ. Μαγκλιβέρας (βαρύτονος), Λάμπρος Κωνσταντάρας (ηθοποιός) Κώστας Σάμιος (τενόρος) και Τσαλίκης (έμπορος)
Φιλοποίμην Φίνος – Διονύσης Παπαγιαννόπουλος
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος – Οδυσσέας Ελύτης – Λάμπρος Κωνσταντάρας
Πίναξ ηθοποιών πολεμησάντων το 1940
Αγγελίδης Ράλλης
Αϊβαλιώτης Ροζέ Άγγελος
Ανουσάκης Ευάγγελος
Αραβαντινός Χρήστος
Αργυρίου Γιάννης
Αρμαριώτης Αντώνιος
Αυγείας Δήμος
Βακόντιος Γεώργιος
Βακόντιος Πέτρος
Βανδής Τίτος
Βάχλας Νίκος
Βερώνης Δημήτριος
Βοϊτσης Βασίλης
Βόκοβιτς Στέλιος
Βουκίδης Π.
Βρεττάκος Ρένος
Γαβαλάς-Βαλέντης Αθανάσιος
Γαβριηλίδης Απόλλων
Γαβρίλης Βασίλης
Γιαννακός Πέτρος
Γιαννούλης Νικόλαος
Γιολάσης-Βογιατζής Γεώργιος
Γκουζούλης Νίκος
Γρηγορίου Κόλλιας Γεώργιος
Δακόπουλος Κώστας
Δελαβίνιας Σταμάτης
Δεληκατερίνης Σωτήριος
Δημόπουλος
Δήμος Γεώργιος
Διανέλλος Λαυρέντης
Δόξας
Ζέρβας Αθανάσιος
Ζερβός Παντελής
Ζωγράφος Νίκος
Θάνος
Θεοφανίδης Φρίξος
Θηβαίος Νικόλαος
Θίσβιος Γιώργος
Ιακωβίδης Λαλάς
Καβαφάκης Λέανδρος
Καζαντζής Ν.
Κάκνας Π.
Καλλέργης Λυκούργος
Καλλιακούδας Κώστας
Καλογιάννης Μιχαήλ
Καμενίδης Θεόδωρος
Καμπάνης Φάνης
Καμπίτσης
Καραβασίλης
Καρέζος Γεώργιος
Καστοριάδης Ιούλιος
Κατράκης Εμμανουήλ
Κλεώπας Σταύρος
Κοντορηγόπουλος
Κοτσώλης Σ.
Κουρίστης Ηλίας
Κοψούλης
Κωνσταντάρας Λάμπρος
Κωνσταντινίδης Ν.
Κωνσταντίνου Ανδρέας
Κωτσόπουλος Θάνος
Λεμός Αδαμάντιος
Λεπενιώτης Νίκος
Λίβας Στάθης
Λυγίζος Μήτσος
Λύδης Τάσος
Μαγκλιβέρας Ευάγγελος
Μανιατάκης Κώστας
Μανιός Ευστάθιος
Μαρινάκης Γιάννης
Μαρσέλλος Θ.
Μαυράκης Λάμπρος
Μουσλάκης Ν.
Μουσούρης Σπύρος
Μπινιάρης Γκίκας
Μπίτσιος Θ.
Μπούμπης Λάμπης
Μπουντάς Χρήστος
Μυλωνάς Γ.
Μυράτ Τοτός
Μωραϊτης Ανδρέας
Μωραϊτης Τίτος
Μωραίτης Χρήστος
Νέγρης Α.
Νέζερ Αλέξανδρος
Νέζερ Τρύφων
Νικολαίδης Νίκος
Νικολόπουλος Μιχαήλ
Ντίνος Κώστας
Ντόλης Πάνος
Ντουνάκης Δημήτριος
Ντουφεξιάδης Δημήτριος
Ξαφάς Ρίζος
Οικονομίδης Κώστας
Ολύμπιος Γιώργος
Ορφανός
Παναγιωτόπουλος Τ.
Παπαγιαννόπουλος Διονύσιος
Παπαδάκης Μιχαήλ
Παππάς Κωνσταντίνος
Πάρης
Πασχαλίδης Μ.
Πριονάς Διονύσιος
Προβελέγγιος Άλκης
Προκοπίου Χ.
Ραυτόπουλος
Ρέντζος Ιωάννης
Ρέντζος Κώστας
Ρίζος
Ρόζας Ιωάννης
Ρουκουνιώτης Σωτήριος
Ρουμπέν Δημήτριος
Ρουμπέν Κωνσταντίνος
Ρουμπέν Νίκος
Ρούσσος
Σαραντόπουλος Θεόδωρος
Σαρηγιάννης Γεώργιος
Σαρηγιάννης Δήμος
Σούλης Δ.
Σοφόπουλος Γεώργιος
Σταματόπουλος
Σταυρίδης Νίκος
Σταυρόσκης
Στεφανίδης Τ.
Στολίγκας Κούλης
Συμελίδης Κώστας
Συμιριάνογλου Μ.
Τασσιάνης Α.
Τερζής Ελ.
Τζαμαριέλλος Γ.
Τζίνης Μ.
Τζιφός Γεώργιος
Τουβή Σολομών
Τριανταφύλλου Δ.
Τρωγαδής Κώστας
Τρωίζος Ερμής
Τσαγανέας Χρήστος
Τσολακίδης
Τσουμπρής Πέτρος
Φαρμάκης Τίτος
Φέρμας Νίκος
Φλερύ Ιωάννης
Φραγκονικολόπουλος Π.
Φράγκος Σ.
Φραντζής Νικόλαος
Φωτεινιάς Ν.
Χαλκιόπουλος Ιωάννης
Χαλκιόπουλος Σωτήριος
Χαραλαμπίδης Μιχαήλ
Χατζηδάκης Ι.
Χοντρομήτρος Β.
Χρέλλιας Ρολάνδος
Χριστογιαννόπουλος Λιάκος
Χρυσοστομίδης Αρίστος
Χρυσοστομίδης Κ.
Χρυσοστομίδης Σταμάτιος
Με πληροφορίες από: actors house, Βικιπαίδεια, life .gr, retrodb .gr, ERTnews .gr, Finos film, youtube, the coller, topontiki .gr, cosmopoliti .com, taathinaika .gr.
